Էդգար Ալեքսանյանի ուսումնական բլոգ

Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 4․«Քաղաքացիություն» հասկացությունը։Քաղաքացու իրավական կարգավիճակը ՀՀ-ում։ Ակտիվ քաղաքացի /էլ․ դասագիրք, էջ 58-69/․

Օգտակար հղումներ՝
-ՀՀ Սահմանադրություն
-«ՀՀ քաղաքացիության մասին» ՀՀ օրենք
-ՀՀ քաղաքացիական օրենսգիրք

Առաջադրանք
1․ ՀՀ Սահմանադրությունից հանե՛ք այն հոդվածները, որոնք վերաբերում են ՀՀ քաղաքացիությանը։

2․ Համեմատե՛ք «մարդ» և «քաղաքացի» հասկացությունները։

Մարդ լինելը բնական վիճակ է, իսկ քաղաքացի լինելը՝ իրավական կարգավիճակ

Յուրաքանչյուր քաղաքացի մարդ է, բայց ոչ յուրաքանչյուր մարդ է տվյալ պետության քաղաքացի

3․ Թվարկե՛ք ակտիվ քաղաքացուն բնորոշ հատկանիշներ։ Իսկ դուք ձեզ համարու՞մ եք ակտիվ քաղաքացի․պատասխանը հիմնավորե՛ք փաստերով /բլոգային աշխատանք/․

Ակտիվ քաղաքացին այն մարդն է, ով՝ մասնակցում է ընտրություններին, հետաքրքրվում է երկրի խնդիրներով, պահպանում է օրենքները, մասնակցում է հասարակական կյանքին, արտահայտում է իր կարծիքը, պատասխանատվություն է զգում երկրի ապագայի համար, օգնում է համայնքին:

Ես ինձ ակտիվ քաղաքացի չէմ համարում, որովհետև ես չէմ մասնակցում հասարակական կյանքին և միշտ չէ, որ հետաքրքրվում եմ երկրի խնդիրներով։ Չեմ մասնակցում ընտրություններին, քանի որ դեռ անչափահաս եմ։ Բայց փորձում եմ հարգել օրենքները, ճիշտ պահել ինձ և ավելի լավ հասկանալ իմ իրավունքներն ու պարտականությունները։

Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 6․Մարդու և քաղաքացու տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքները․
ա/ Տնտեսական իրավունքներ
բ/ Սոցիալական իրավունքներ
գ/ Մշակութային իրավունքներ /էլ․ դասագիրք, էջ 118-131/
Նորմատիվային իրավական փաստաթղթերը՝ առարկայի ծրագրում․

Առաջադրանք
1․ Նշե՛ք սեփականության իրավունքի երեք իրավազորությունները։ Պարզաբանե՛ք դրանք մեկ-երկու օրինակով։

Սեփականության իրավունքը ունի երեք հիմնական իրավազորություն՝ տիրապետում, օգտագործում և տնօրինում։ Տիրապետումը նշանակում է, որ տվյալ գույքը օրինական կերպով պատկանում է մարդուն։ Օրինակ՝ եթե քաղաքացին ունի բնակարան, նա համարվում է դրա սեփականատերը։ Օգտագործումը նշանակում է, որ սեփականատերը կարող է օգտվել իր գույքից՝ օրինակ ապրել այդ բնակարանում կամ օգտագործել մեքենան։ Տնօրինումը նշանակում է, որ մարդը կարող է ազատ որոշել գույքի ճակատագիրը՝ այն վաճառել, նվիրել կամ վարձակալությամբ տալ։

2․ Որքանո՞վ է այսօր մեր երկրում աշխատանքի ազատ ընտրության իրավունքը մարդկանց հնարավորություն տալիս ունենալու մասնագիտություն և զբաղմունք։

Այսօր Հայաստանում աշխատանքի ազատ ընտրության իրավունքը մարդկանց տալիս է մասնագիտություն ձեռք բերելու և աշխատանք ընտրելու հնարավորություն։ Քաղաքացին կարող է ընտրել իրեն հետաքրքրող ոլորտը և աշխատել այնտեղ, որտեղ ցանկանա։ Սակայն գործնականում շատ մարդիկ բախվում են խնդիրների՝ աշխատատեղերի պակասի, ցածր աշխատավարձերի և աշխատանքային փորձի պահանջների պատճառով։ Այդ պատճառով ոչ բոլորը կարողանում են իրականացնել իրենց իրավունքը և աշխատել իրենց ընտրած մասնագիտությամբ։

3․ Եթե ընտանիքներին օգնելու նպատակով անչափահասները վաղ տարիքից ուսմանը զուգահեռ աշխատում են, արդյոք գործատուները պահպանու՞մ են անչափահաս երեխաների համար նախատեսված աշխատանքային իրավունքները։ Բերե՛ք ձեզ հայտնի օրինակներ /բլոգային աշխատանք/․

Եթե անչափահասները ընտանիքին օգնելու նպատակով սկսում են աշխատել ուսմանը զուգահեռ, գործատուները պարտավոր են պահպանել նրանց աշխատանքային իրավունքները։ Երեխաներին չի կարելի ծանրաբեռնել կամ ներգրավել վտանգավոր աշխատանքներում, ինչպես նաև չի կարելի խանգարել նրանց կրթությանը։ Սակայն իրական կյանքում հաճախ այդ կանոնները չեն պահպանվում։ Օրինակ՝ որոշ երեխաներ աշխատում են սրճարաններում կամ խանութներում երկար ժամեր, առանց պայմանագրի և փոքր վարձատրությամբ, ինչը խախտում է նրանց իրավունքները։

Առաջադրանք 1

Խորհրդային Հայաստանի տարածքային և սահմանային խնդիրները:/Էջ 82

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Ա. Բեկզադյան-ՀԽՍՀ արտաքին գործերի ժողկոմ

Բ. Մդիվանի-

Ինքնավար Սյունիք-ստեղծվեց 1920 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Տաթևի վանքում գումարված համազանգեզուրյան I համագումարի որոշմամբ։

Լեռնահայաստան-ժամանակավոր անկախ հայկական պետություն էր, որը ստեղծվեց 1921 թվականին Սյունիքում՝ ծանր քաղաքական իրավիճակում։

Գ. Նժդեհ-հրամանատար, ով իր ուժերով պաշտպանեց Զանգեզուրը

Ս. Վրացյան-ՀՀ-ի վարչապետ

Ա. Մռավան-ժողկոմորհի որոշմամբ դառբում է՝ Լեռնային Ղարաբաղի արտակարգ կոմիսար

Ս. Կասյան-

Ռ. Հորն-Բրիտանիայի ներկայացուցիչ

«Եղբայրության և բարեկամության» պայմանագիր-

«Սրտագին և անկեղծ բարեկամության» պայմանագիր-

Ազգային ուխտ-պատմության մեջ նշանակում է միասնական նպատակ և հավատք, որը վերաբերում է հայրենիքի պաշտպանությանն ու ազգային ինքնության պահպանմանը։

Յ. Գանեցկի-Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ

Ք. Կարաբեքիր-Թուրքական պատվիրակության ղեկավար

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպե՞ս կարգավորվեցին Վրաստանի, Ադրբեջանի ու Թուրքիայի հետ Հայաստանի տարածքային ու սահմանային հարցերը: Ի՞նչ ընթացք ունեցավ Գ. Նժդեհի պայքարը Սյունիքում:
1920–1923 թթ. Հայաստանի սահմանները կարգավորվեցին Վրաստանի, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ բանակցություններով և Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերով, որոշ տարածքներ զիջելով, բայց պահպանելով հիմնական հայկական բնակավայրերը։ Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ Սյունիքում կազմակերպվեց ինքնապաշտպանություն, ստեղծվեց Ինքնավար Սյունիք և Լեռնահայաստան, որը հետագայում միացվեց Հայաստանի Հանրապետությանը՝ պահելով հայրենիքը և սահմանները։

բ. Բացատրի՛ր: Ի՞նչ դիքորոշում ունեին և ի՞նչ հիմնավորումներ էին առաջ քաշում ­Հայաստանը, Ադրբեջանը, Թուրքիան և Վրաստանը իրենց տարածքային ու սահմանային հավակնությունները ներկայացնելիս:

Հայաստանը ցանկանում էր պահել հայկական բնակչությամբ շրջանները Սյունիք, Լոռի, Ջավախք, Լեռնային Ղարաբաղ հիմնավորելով պատմական և ազգային իրավունքներով։ Ադրբեջանը, Թուրքիան և Վրաստանը պահանջում էին որոշ տարածքներ՝ հենվելով պատմական փաստարկների, ռազմավարական շահերի ու բնակչության կազմի վրա։
գ. Վերլուծի՛ր: Հայերի հաշվին զիջումեր կատարելը օգնե՞ց Արևելքում հեղափոխություն տարածելուն:

Հայերի հաշվին տարածքային զիջումները օգնեցին բոլշևիկներին Արևելքում հեշտությամբ տարածել հեղափոխությունը, քանի որ նրանք ստացան ռազմավարական շրջաններ: Սակայն հայերի կազմակերպված ինքնապաշտպանությունը, հատկապես Զանգեզուրում և Սյունիքում, դանդաղեցրեց հեղափոխության շարժը և պահպանեց որոշ հայկական շրջաններ:

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցան 1920-1930-ական թվականները անկախ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքական օրակարգի ձևավորման վրա:

1920-1930-ական թվականների կորուստներն ու տարածքային զիջումները ստիպեցին Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը կենտրոնանալ սահմանները պաշտպանելու, հարևանների հետ հարաբերություններ կարգավորելու և երկրի անվտանգությունը պահելու վրա։

2. Ընդհանրացո՛ւ: Ի՞նչ գործոններով էին պայմանավորված Հայաստանի հաշվին Վրաստանին, Ադրբեջանին և Թուրքիային կատարված տարածքային զիջումերը:
Հայաստանի հաշվին Վրաստանին, Ադրբեջանին և Թուրքիային տարածքային զիջումները պայմանավորված էին մի քանի բաներով՝ հայկական բանակի սահմանափակ ուժերով պաշտպանվելու անկարողությունը, բոլշևիկյան իշխանության ճնշումը, Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը, հարևան պետությունների ռազմավարական շահերն:

3 .Գնահատի՛ր։ Ի՞նչ դերակատարություն է ունեցել Խորհրդային Ռուսաստանը Հայաստանի տարածքային և սահմանային հարցերի կարգավորման խնդրում: Ի՞նչ դեր է ունեցել Գ. Նժդեհի գլխավորած պայքարը Զանգեզուրը Հայաստանի կազմում մնալու հարցում:

Խորհրդային Ռուսաստանը մեծ ազդեցություն է ունեցել Հայաստանի սահմանների ու տարածքների հարցում՝ որոշելով, թե ինչ տարածքներ պետք է զիջվեն Ադրբեջանին, Վրաստանին և Թուրքիային, և վերահսկելով սահմանների կարգավորումը։ Գարեգին Նժդեհի գլխավորած պայքարը Զանգեզուրում շատ կարևոր էր՝ նա կազմակերպեց հայերի պաշտպանությունը, և Սյունիքը մնաց Հայաստանի կազմում, ինչը պահպանեց հայ բնակչությունը և ազգային տարածքը։

Առաջադրանք 2

Հայկական հարցը Լոնդոնի և Լոզանի խորհրդաժողովներում

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր

Հայկական հարց-

Փարիզի վեհաժողով-

Լոնդոնի և Լոզանի խորհրդաժողովեր-1921-1923 թթ. միջազգային հանդիպումներ, որտեղ քննարկվում էին Հայաստանի սահմանները, հայերի իրավունքները և Թուրքիայի հետ խաղաղության պայմանագրերը։

Վ. Ուիլսոն-ԱՄՆ նախագահ, ով փորձեց պաշտպանել հայկական շահերը:

Ու. Հարդինգ-ԱՄՆ նախագահ, ով շարունակեց իր նախորդի քաղաքականությունը, աջակցություն ցուցաբերեց հայերի իրավունքների պաշտպանությանը

Ազգային օջախ-մի փոքր տարածքում, որտեղ հայերը կկարողանային պահպանել իրենց կառավարումն ու պաշտպանել բնակչությունը:

Պ. Նուբար-հայ բարերար և պետական գործիչ, Հայաստանի հարցով Փարիզի և Լոնդոնի բանակցություններում ներկայացնող՝ կարևոր դիվանագետ։

Ա. Ահարոնյան-հայ քաղաքական գործիչ և պատվիրակ, ով մասնակցել է հայկական հարցի միջազգային քննարկումներին՝ պաշտպանելով հայերի շահերը։

Ազգային պատվիրակություն-փոքր խմբեր, որոնք ներկայացնում են հայ ժողովրդի շահերը միջազգային բանակցություններում։

ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչու՞ հրավիրվեցին և ի՞նչ ընթացք ունեցան Լոնդոնի և Լոզանի խորհրդաժողովերը:

Լոնդոնի և Լոզանի խորհրդաժողովները անցկացվեցին 1921–1923 թթ., որպեսզի լուծվեն Հայկական հարցը և Թուրքիայի հետ խաղաղության խնդիրները: Մեծ երկրները քննարկեցին Հայաստանի սահմաններն ու հայերի իրավունքները: Հայկական պատվիրակությունը ներկայացրեց հայերի պահանջները, բայց Թուրքիան չընդունեց դրանք, և հայերի մի մասը ստիպված եղավ լքել իրենց հայրենիքը:

բ. Բացատրի՛ր: Ինչու՞ Սևրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանի ստեղծման հարցը վերածվեց հայերին Ազգային օջախ տրամադրելու խնդրի:
Սևրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանը շատ տարածքով և անկախ պետություն պետք է ստեղծվեր, բայց Թուրքիան ու որոշ մեծ երկրներ դեմ էին: Բոլշևիկների և Թուրքիայի ճնշման պատճառով ամբողջ հարցը լուծել հնարավոր չէր: Այդ պատճառով հայերին ամբողջ Հայաստանի փոխարեն առաջարկվեց Ազգային օջախ ստեղծել՝ մի փոքր տարածքում, որտեղ նրանք կկարողանային պահպանել իրենց կառավարումն ու պաշտպանել բնակչությունը:

գ. Վերլուծի՛ր: Ինչու՞ և ինչպե՞ս պատերազմում պարտված Թուրքիան կարողացավ հաղթանակած դուրս գալ Լոզանի խորհրդաժողովից:

Թուրքիան պարտվեց պատերազմում, բայց Լոզանում հաջողվեց իր ուզածը ստանալ, որովհետև լավ բանակցեց: Մեծ պետությունները ցանկանում էին խաղաղություն ու ուժեղ Թուրքիա տեսնել, ու դրա պատճառով թուրքերի պահանջները ընդունվեցին, իսկ հայերի պահանջները ոչ:

ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ Լոզանի խորհրդաժողովը Հայկական հարցի և հայ գաղթականների սփյուռքայնացման գործում:

Լոզանի խորհրդաժողովը մեծ ազդեցություն ունեցավ հայկական հարցի վրա։ Պատերազմում պարտված Թուրքիայի պահանջները բավարարեցին, ու Սևրի պայմանագրով նախատեսված Հայաստանի անկախությունը չստացվեց։ Դա նշանակում էր, որ շատ հայեր մնացին առանց սեփական երկրի՝ ստիպված արտագաղթելու կամ գաղթելու:

1. Գնահատի՛ր։ Ինչու՞ և ի՞նչ դիրքորոշում էին որդեգրել խորհրդաժողովների մասնակից տերությունները Հայկական հարցում:

Խորհրդաժողովների մասնակից պետությունները՝ Անգլիան, Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ն, հիմնականում ուզում էին պահպանել խաղաղությունը և պաշտպանել իրենց շահերը։ Նրանք հայերի պահանջներին շատ ուշադրություն չէին դարձնում, իսկ թուրքերին աջակցում էին՝ տարածաշրջանում կայունություն ապահովելու համար։ Արդյունքում հայկական հարցը լիովին չլուծվեց, և շատ հայեր ստիպված դարձան դուրս գալ իրենց հայրենիքից ու գաղթել:

I. Հայ ժողովուրդը XX դարի սկզբին. Հայոց ցեղասպանություն

1. Ներկայացրո՛ւ Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ձևավորման պատճառները և փուլերը։

Օսմանյան իշխանությունները ուզում էին «մաքրել» երկիրը հայերից և ստեղծել միայն թուրքական պետություն։ Ցեղասպանությունն անցավ փուլերով՝ ձերբակալություններ, տեղահանություն, կոտորածներ։

2. Բնութագրի՛ր երիտթուրքերի գաղափարախոսությունը և բացատրի՛ր դրա ազդեցությունը հայ ժողովրդի ճակատագրի վրա։

Երիտթուրքերը ուզում էին, որ երկրում ապրեն միայն թուրքերը։ Նրանք հայերին վտանգ էին համարում, դրա համար սկսեցին ոչնչացնել։

3. Վերլուծի՛ր Առաջին համաշխարհային պատերազմի ազդեցությունը հայ ժողովրդի վիճակի վրա։

Պատերազմի ժամանակ իշխանությունները օգտվեցին իրավիճակից և սկսեցին հայերի զանգվածային կոտորածը ու տեղահանությունը։

4. Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության իրականացման հիմնական մեխանիզմները և կազմակերպիչներին։

Հայերին հավաքում էին, քշում անապատներ, սովի ու հիվանդության էին մատնում։ Կազմակերպիչները երիտթուրք ղեկավարներն էին։

5. Բացատրի՛ր ինչու է Հայոց ցեղասպանությունը համարվում մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն։

Որովհետև սպանվեց մի ամբողջ ժողովուրդ՝ միայն ազգությամբ հայ լինելու համար։

6. Վերլուծի՛ր Հայոց ցեղասպանության ժողովրդագրական, տարածքային և մշակութային հետևանքները։

Շատ մարդիկ զոհվեցին, հայերը կորցրին իրենց հողերը, ավերվեցին եկեղեցիներ ու մշակույթը։

7. Գնահատի՛ր հայ եկեղեցու և օտարերկրյա միսիոներների դերակատարությունը ցեղասպանության տարիներին։

Եկեղեցին օգնում էր մարդկանց, միսիոներները փրկում էին որբերին և պատմում աշխարհին կատարվողի մասին։

8. Ներկայացրո՛ւ Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործընթացի հիմնական փուլերը։

Սկզբում աշխարհը միայն գիտեր, հետո տարբեր երկրներ սկսեցին պաշտոնապես ճանաչել ցեղասպանությունը։

II. Մայիսյան հերոսամարտեր և անկախ պետականության վերականգնում

9. Ներկայացրո՛ւ Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերի պատճառներն ու նշանակությունը։

Թուրքական բանակը ուզում էր գրավել Հայաստանը, բայց հայերը հաղթեցին և փրկեցին երկիրը։

10. Վերլուծի՛ր Մայիսյան հերոսամարտերի պատմական դերը հայկական պետականության վերականգնման գործում։

Այս հաղթանակների շնորհիվ հնարավոր դարձավ ստեղծել անկախ պետություն։

11. Բնութագրի՛ր հայկական քաղաքական ուժերի գործունեությունը 1917–1918 թթ. շրջանում։

Հայ քաղաքական ուժերը փորձում էին կազմակերպել պաշտպանություն և կառավարում ստեղծել։

12. Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության հռչակման ներքին և արտաքին նախադրյալները։

Պատերազմից հետո կայսրությունները քանդվել էին, և հայերը հնարավորություն ստացան անկախանալ։

III. Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն (1918–1920)

13. Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման համակարգը և իշխանության մարմինները։

Պետությունը ուներ կառավարություն, խորհրդարան և ղեկավարներ, որոնք կառավարում էին երկիրը։

14. Բնութագրի՛ր Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական դրությունը և դրա հիմնական խնդիրները։

Երկիրը շատ աղքատ էր, կային սով, հիվանդություններ և փախստականներ։

15. Վերլուծի՛ր Հայոց եկեղեցու դիրքն ու դերակատարությունը Հանրապետության շրջանում։

Եկեղեցին օգնում էր ժողովրդին և աջակցում պետությանը։

16. Ներկայացրո՛ւ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները 1918–1920 թթ.։

Հայաստանը փորձում էր բարեկամություն հաստատել այլ երկրների հետ և պաշտպանել իր սահմանները։

17. Բացատրի՛ր Բաթումի պայմանագրի ստորագրման պատճառները և գնահատի՛ր դրա հետևանքները Հայաստանի համար։

Հայաստանը ստիպված ստորագրեց, որովհետև թույլ էր և պատերազմում պարտվել էր։

18. Վերլուծի՛ր Հայաստանի հարաբերությունները Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ՝ տարածքային վեճերի համատեքստում։

Կային վեճեր սահմանների պատճառով, հաճախ նաև պատերազմներ։

19. Ներկայացրո՛ւ Հայկական հարցի քննարկումը Փարիզի խաղաղության խորհրդաժողովում։

Հայկական հարցը քննարկվեց, որպեսզի որոշվի Հայաստանի ապագան։

20. Բնութագրի՛ր Պողոս Նուբարի գործունեությունը հայկական դիվանագիտության շրջանակում։

Նա ներկայացնում էր հայերի շահերը արտասահմանում և փորձում աջակցություն ստանալ։

21. Վերլուծի՛ր Սևրի պայմանագրի նշանակությունը հայկական պետականության և Հայկական հարցի տեսանկյունից։

Պայմանագիրը խոստանում էր մեծ Հայաստան, բայց ամբողջությամբ չիրականացավ։

22. Բացատրի՛ր բոլշևիկյան Ռուսաստանի և Մուստաֆա Քեմալի կառավարության քաղաքական նպատակները Հայաստանի նկատմամբ։

Երկուսն էլ ուզում էին վերահսկել Հայաստանը իրենց շահերի համար։

23. Վերլուծի՛ր Հայաստանի Հանրապետության անկման ներքին և արտաքին պատճառները։

Պատճառները՝ պատերազմներ, տնտեսական դժվարություններ և արտաքին ճնշումներ։

IV. Քաղաքական ուժեր և հասարակական գործընթացներ

24. Բնութագրի՛ր ՀՅԴ-ի և ՀԺԿ-ի քաղաքական ծրագրերը և գործունեությունը Հանրապետության շրջանում։

Կուսակցությունները առաջարկում էին տարբեր ծրագրեր երկրի զարգացման համար։

25. Բացատրի՛ր «բոլշևիկ» և «մենշևիկ» հասկացությունները և դրանց ազդեցությունը տարածաշրջանային քաղաքականության վրա։

Բոլշևիկները ուզում էին կոմունիստական իշխանություն, մենշևիկները՝ ավելի մեղմ քաղաքականություն։

26. Վերլուծի՛ր Արմենկոմի դերը Հայաստանի խորհրդայնացման գործընթացում։

Արմենկոմը օգնեց, որ Հայաստանում հաստատվի խորհրդային իշխանություն։

27. Ներկայացրո՛ւ 1920 թ. ներքաղաքական ճգնաժամի հիմնական դրսևորումները։

Կային դժգոհություններ, պատերազմ և իշխանության խնդիրներ։

V. Պայմանագրեր և պետականության ճակատագիր

28. Համեմատե՛ք Բաթումի և Սևրի պայմանագրերը՝ դրանց տարածքային, քաղաքական և իրավական հետևանքների տեսանկյունից։

Բաթումի պայմանագիրը փոքրացնում էր Հայաստանը, Սևրի պայմանագիրը՝ մեծացնում։

29. Վերլուծի՛ր Ալեքսանդրապոլի պայմանագրի ստորագրման հանգամանքներն ու դրա ազդեցությունը հայկական պետականության վրա։

Ստորագրվեց պարտության պատճառով և ավելի վատացրեց Հայաստանի վիճակը։

30. Գնահատի՛ր 1918–1920 թթ. պետականաշինական փորձը՝ որպես հետագա անկախության գաղափարական և քաղաքական հիմք։

Չնայած դժվարություններին, այս պետությունը դարձավ ապագա անկախ Հայաստանի հիմքը։

Առաջադրանք 1

Խորհրդային Հայաստանը«սոցիալիստական կարգերի» հաստատման ճանապարհին

Գաղափարաքաղաքական նախադրյալները

Խորհրդային կարգերի հաստատումից հետո հասարակական կյանքը կառուցվեց մարքսիստական-լենինյան գաղափարախոսության հիման վրա։ Պետությունը նպատակ ուներ ստեղծել սոցիալիստական հասարակություն, որտեղ վերացվում է անհատական սեփականությունը, ամրապնդվում է կուսակցության միակողմանի ղեկավար դերը, և հասարակության բոլոր ոլորտները ենթարկվում են կենտրոնացված կառավարամանը։ Այս գաղափարախոսությունը ծառայեց որպես պետության քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական բարեփոխումների տեսական հիմք։

Նոր տնտեսական քաղաքականություն (ՆԷՊ)

1920-ականների սկզբին երկրի տնտեսությունը ծանր ճգնաժամ էր ապրում, ուստի ներդրվեց ՆԷՊ-ը։ Սա թույլատրեց սահմանափակ մասնավոր ձեռնարկությունների գործունեություն, վերականգնեց առևտուրը և խրախուսեց գյուղատնտեսական արտադրությունը՝ ապահովելով սովի նվազեցում և արտադրության աստիճանական աճ։ ՆԷՊ-ը դարձավ կարևոր քայլ դեպի սոցիալիստական տնտեսության ձևավորման հարթակի ստեղծումը, քանի որ այն համադրեց պետության վերահսկողությունն ու անհատական նախաձեռնությունը։

Արդյունաբերացում (ինդուստրացում)

1930-ականներին սկսվեց արագացված արդյունաբերացման գործընթացը, որը կենտրոնացվեց ծանր արդյունաբերության, էներգետիկայի և մեքենաշինության վրա։ Կառուցվեցին նոր գործարաններ, արտադրական ձեռնարկություններ և ենթակառուցվածքներ՝ նպատակ ունենալով երկիրը վերածել արդյունաբերական հզոր պետության։ Արդյունաբերացման ժամանակ լայնորեն կիրառվեցին պլանային տնտեսության սկզբունքները, ինչը հնարավորություն տվեց կենտրոնացնել ռեսուրսները և արագացնել տեխնիկական առաջընթացը, սակայն դա նաև սոցիալական լարվածություն առաջացրեց որոշ ոլորտներում։

Գյուղատնտեսության կոլեկտիվացում

Գյուղացիների անհատական տնտեսությունները միավորվեցին կոլխոզների և սովխոզների մեջ՝ նպատակ ունենալով ամրապնդել հանրային սեփականությունը և պետության վերահսկողությունը գյուղատնտեսության վրա։ Մասնավոր սեփականությունը սահմանափակվեց, հողը, կենդանական կապիտալն ու արտադրական միջոցները դարձան հանրային, իսկ գյուղացիները պարտավորվեցին աշխատել կոլեկտիվ տնտեսություններում։ Գործընթացը հաճախ ուղեկցվեց դիմադրությամբ, տնտեսական դժվարություններով և բնակչության սոցիալական լարվածությամբ, սակայն այն պետք է ապահովեր երկարաժամկետ տնտեսական կայունություն և արտադրության կենտրոնացում։

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Նոր տնտեսական քաղաքականություն — 1921–1928 թթ., Լենինի քաղաքականություն, թույլ տվեց փոքր մասնավոր տնտեսություն և շուկայի ակտիվացում:

• Վ. Լենին — հեղափոխական առաջնորդ, ՆԷՊ-ի հեղինակ։

• Ի. Ստալին — Լենինի հաջորդող առաջնորդ, ուժեղ արդյունաբերացում և կոլեկտիվացում իրականացրեց:

• սոցիալիստական հասարակություն — արտադրական միջոցները պատկանում են պետությանը, նպատակ՝ սոցիալական հավասարություն:

• Արդյունաբերացում (Ինդուստրացում) — գյուղատնտեսությունից արդյունաբերության անցում, Հայաստանում՝ հանքարդյունաբերություն, քիմիա, տեքստիլ:

• կուլակ — հարուստ գյուղացի, որին կոլեկտիվացումը զրկեց հողից և ունեցվածքից:

Առաջադրանք 2

Կուսակցական մենիշխանության հաստատումն ու բռնությունների քաղաքականությունը Հայաստանում 1920-1930-ական թթ.

ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Ի. Ստալին — Խորհրդային Միության ղեկավար (1924–1953 թթ.)։ Իրականացրել է խիստ կենտրոնացված կառավարում, արդյունաբերականացում և կոլեկտիվացում։ Նրա կառավարման տարիներին իրականացվել են քաղաքական բռնաճնշումներ, զանգվածային ձերբակալություններ և աքսորներ։

• Լև Տրոցկի — Ռուս հեղափոխական գործիչ, Կարմիր բանակի կազմակերպիչներից։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո զբաղեցրել է բարձր պաշտոններ։ Հետագայում հակասության մեջ է մտել Ստալինի հետ և արտաքսվել ԽՍՀՄ-ից։

• տրոցկիստ — Տրոցկու քաղաքական գաղափարների հետևորդ։ Տրոցկիստները պաշտպանում էին «մշտական հեղափոխության» տեսությունը և ընդդիմանում էին ստալինյան քաղաքականությանը։

• Ե. Չարենց — Հայ մեծ բանաստեղծ, խորհրդային շրջանի գրականության կարևոր ներկայացուցիչ։ Նրա ստեղծագործությունները վերաբերում են հայրենասիրությանը, հեղափոխությանը և մարդկային ապրումներին։ 1937 թ. դարձել է բռնաճնշումների զոհ։

• Ա. Բակունց — Հայ գրող և հասարակական գործիչ։ Իր գործերում պատկերել է գյուղական կյանքը, բնությունը և հասարակ մարդկանց ճակատագիրը։ Նա նույնպես զոհ է դարձել 1937 թ. քաղաքական բռնաճնշումներին։

• Զ. Եսայան — Հայ գրող և հասարակական գործիչ, ակտիվ մասնակցել է ազգային-հասարակական շարժումներին։ Ստեղծագործություններում արտացոլել է ցեղասպանության և գաղթի թեմաները։ Խորհրդային տարիներին ենթարկվել է հետապնդումների։

• Անաստվածական (աթեիստական) — Կրոնին և Աստծո գոյությանը ժխտող գաղափարախոսություն։ Խորհրդային Միությունում պաշտոնապես խրախուսվում էր աթեիզմը, և սահմանափակվում էր եկեղեցու գործունեությունը։

• Դաշնակցություն — Հայ ազգային քաղաքական կուսակցություն, հիմնադրված 1890 թ․։ Նպատակ ուներ պայքարել հայ ժողովրդի իրավունքների և անկախության համար։ Մեծ դեր է ունեցել Առաջին Հանրապետության շրջանում։

• Հնչակ­յան կուսակցություն — Հայ քաղաքական կուսակցություն, հիմնադրված 1887 թ․։ Սոցիալ-դեմոկրատական ուղղվածություն ուներ և պայքարում էր արևմտահայության իրավունքների համար։

• եկեղեցի — Կրոնական կազմակերպություն և հավատացյալների համայնք։ Հայաստանում հիմնական եկեղեցին է, որը կարևոր դեր ունի հայ ժողովրդի հոգևոր և մշակութային կյանքում։

• Խորեն Մուրադբեկ­յան — Խորհրդային Հայաստանի կուսակցական գործիչ։ Մասնակցել է պետական և կուսակցական կառավարման գործընթացներին խորհրդային շրջանում։

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 302-ա,գ;303-ա,գ;304-ա,գ;306-ա,գ

(4a+9)⁴=x²

x²+3x+8=0

D=9-32=-23

(x+1)⁴=y²

y²-8y+16=0

D=64-64=0

x=8/2=4

(x+1)²=-+4

x+1=+-2

x1=1

x2=-3

x²=t

4t²=9

t2=9/4

t=3/2

t=-3/2

x=+-√3/2

x3=t

t²-2t+1=0

D=4-4=0

t=2/2=1

x3=1

3/x+2-1/x-1=0

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 248; 251; 253; 255

s=7x16x√2/2×1/2=28√2

4R=3570/84=42,5

R=10.625

Դասարանական առաջադրանքներ՝ 297-ա,գ,ե;299-ա,գ,ե;300-ա,գ,ե,է, 301-ա,գ

ա․x+2=t
t^2+5t-3=0

գ․x-3=t
2t^2-t+5=0

ե․4a-1=t
t^2+3t=0

ա․a^2=t
t^2+5t-7=0

գ․x^2=t
5t^2+9t-12

ե․b^2=t
-9t^2+7t+11

ա․x^2=t
t^2-8t+7=0
D=64-4*1*7=36
t1=8+6/2=7
t2=1

1)x^2=t
x^2=7
x=+-✓7

2)x^2=t
x=+-1

գ․x^2=t
2t^2-12t+10=0
D=144-4*2*10=64
t1=12+8/4=5
t2=1

1)x^2=t
x^2=5
x=+-✓5

2)x^2=t
x=+-1

ե․x^2=t
2t^2+9t+4=0
D=81-4*2*4=49
t1=-9+7/4=-0.5
t2=-4

1)x^2=t
x^2=-1/2 դատարկ բազմություն

2)x^2=t
x=-4 դատարկ բազմություն

է․x^2=t
8t^2-4✓2t+1=0
D=32-4*8*1=0
t=4✓2/8=✓2/2

x^2=t
x=+-1/✓2✓2

ա․a^4+6a^2-16=0
a^2=t
t^2+6t-16=0
D=36-4*1*(-16)=100
t1=-6+10/2=2
t2=-8

1)a^2=2
a=+-✓2

2)x^2=t
x^2=-8 դատարկ բազմություն

գ․9x^4-6x^2+1=0
x^2=t
9t^2-6t+1=0
D=36-4*9*1=0
t=6/18=1/3
x^2=t
x=+-✓1/3


Մեր ճամփեն խավար, մեր ճամփեն գիշեր,
Ու մենք անհատնում
Էն անլույս մըթնում
Երկա՜ր դարերով գընում ենք դեպ վեր
Հայոց լեռներում,
Դըժար լեռներում։

Տանում ենք հընուց մեր գանձերն անգին,
Մեր գանձերը ծով,
Ինչ որ դարերով
Երկնել է, ծընել մեր խորունկ հոգին
Հայոց լեռներում,
Բարձըր լեռներում։

Բայց քանի անգամ շեկ անապատի
Օրդուները սև
Իրարու ետև
Եկա՜ն, զարկեցին մեր քարվանն ազնիվ
Հայոց լեռներում,
Արնոտ լեռներում։

Ու մեր քարվանը շըփոթ, սոսկահար,
Թալանված, ջարդված
Ու հատված-հատված
Տանում է իրեն վերքերն անհամար
Հայոց լեռներում,
Սուգի լեռներում։

Ու մեր աչքերը նայում են կարոտ
Հեռու աստղերին,
Երկընքի ծերին,
Թե երբ կըբացվի պայծառ առավոտ
Հայոց լեռներում,
Կանաչ լեռներում։

1.  Ո՞վ է ,,Մենք,,-ը բանաստեղծության մեջ։ 

Ինձ թվում է բանաստեղծության մեջ ,,Մենք,, ասելով նկատի ունի ընդհանուր հայերին և իրանց դժվար ճանապարհը։

2. Տեքստում նշվում է ,,Մեր ճամփեն,, ․ ի՞նչ ճանապարհի մասին է խոսքը։ 

,,Մեր ճամփեն,, ուզում է ասել հայերի պատմությանը իրանց անցած դժվարությունները ։

3. Ի՞նչ նկատի ունի ,,պայծառ առավոտ,, ասելով։

,,պայծառ առավոտ,, նկատի ունի երբ արևը ելնի նրանց տառապանքները և կռիվը կավարտվի։

4.Բացատրի՛ր բառերի հուզական երանգը.խավար, արնոտ, սուգ, պայծառ, կանաչ
Ինչպիսի՞ տրամադրություն են ստեղծում դրանք։

խավար-առավոտ մառախուղ ձայն չկա

արնոտ-մահ

սուգ-թաղումներ

պայծառ-արևի տաքություն

կանաչ-բնություն

5. Առանձնացրո՛ւ կրկնվող տողերը։ 

հայոց լեռներ

6. Ինչպիսի՞նն են Հայոց լեռները` ըստ բանաստեղծության։

բարձր, դժվար բարձրացվող, կանաչ, արնոտ և սուգի

7. Քո կարծիքով ինչի՞ մասին է բանաստեղծությունը։